Borderline – diagnostyka w różnych klasyfikacjach

Jedną z metafor opisujących doświadczenie osób z zaburzeniem osobowości z pogranicza (BPD, ang. borderline personality disorder) jest porównanie ich stanu emocjonalnego do sytuacji, w której nie ma się naskórka, gdy każdy bodziec zewnętrzny (nawet o małym natężeniu) generuje intensywny ból. Ten brak “osłony” odzwierciedla deficyt mechanizmów regulacji afektu. W rezultacie zdarzenia, które w populacji uznawane są za neutralne bądź błahe, w przypadku osób z osobowością z pogranicza mogą prowokować reakcje o charakterze kryzysowym, postrzegane przez nie jako walka o przetrwanie.

Borderline to nie jest „trudny charakter” ani zła wola. To specyficzny, niezwykle reaktywny układ, w którym relacje pełnią funkcję zewnętrznego regulatora niestabilnej tożsamości. Największym wyzwaniem jest tu brak emocjonalnej stałości obiektu – niezdolność do utrzymania spójnego, pozytywnego obrazu siebie i innych w obliczu napięć. W efekcie bliskość staje się areną gwałtownych przemieszczeń: od pragnienia całkowitego zlania się z drugim człowiekiem, po nagłe poczucie wrogości i obcości, gdy tylko pojawia się najmniejszy cień niezrozumienia.

Pod kryteriami diagnostycznymi kryje się żywy człowiek i jego cierpienie, jednak standaryzacja pozwala nam nie pobłądzić, dlatego też jest tak istotna. W tym wpisie przedstawiam zestawienie, które pomoże w poprawnym diagnozowaniu borderline.

Borderline według DSM-5 

Aby rozpoznać BPD, pacjent musi spełniać minimum 5 z 9 poniższych kryteriów:

1. Lęk przed porzuceniem: Paniczne wysiłki zmierzające do uniknięcia realnego lub wyobrażonego porzucenia.
2. Niestabilne relacje: Wzorce intensywnych, ale nietrwałych więzi; oscylowanie między idealizacją a dewaluacją.
3. Zaburzenia tożsamości: Wyraźnie i uporczywie niestabilny obraz samego siebie lub poczucie własnego Ja.
4. Impulsywność: Podejmowanie ryzykownych działań w co najmniej dwóch obszarach (seks, wydatki, używki, jedzenie).
5. Zachowania autoagresywne: Nawracające gesty, groźby lub zachowania samobójcze, samookaleczanie się.
6. Niestabilność emocjonalna: Wyraźne zmiany nastroju (np. silny lęk, drażliwość lub smutek trwający zazwyczaj kilka godzin).
7. Poczucie pustki: Przewlekłe uczucie wewnętrznej „czarnej dziury” lub braku sensu.
8. Niewłaściwy, silny gniew: Trudności z kontrolowaniem złości, częste wybuchy gniewu, sarkazm, kłótliwość.
9. Objawy paranoiczne/dysocjacyjne: Przemijające, związane ze stresem przekonania o prześladowaniu lub silna depersonalizacja.

Borderline według ICD-10 (obowiązująca jeszcze w Polsce)

W ICD-10 borderline występuje pod kodem F60.3: Osobowość chwiejna emocjonalnie. Dzieli się na dwa typy:Typ impulsywny (F60.30) – Muszą wystąpić min. 3 cechy:

1. Skłonność do kłótliwego zachowania i konfliktów.
2. Skłonność do działań gwałtownych bez uwzględniania konsekwencji.
3. Łatwość wybuchania gniewem lub agresją.
4. Trudność z podtrzymaniem działań, które nie dają natychmiastowej satysfakcji.
5. Niestabilny i kapryśny nastrój.

Typ borderline (F60.31) – Spełnione kryteria typu impulsywnego + min. 2 z poniższych:

1. Niejasność lub zaburzenia obrazu samego siebie, własnych celów i preferencji.
2. Skłonność do angażowania się w intensywne i niestabilne relacje (kryzysy emocjonalne).
3. Usilne starania uniknięcia porzucenia.
4. Powtarzające się groźby lub działania samouszkadzające.
5. Uczucie pustki wewnętrznej.

Borderline według ICD-11

Najnowsza klasyfikacja ICD-11, rewolucjonizuje diagnozę, odchodząc od sztywnych kategorii na rzecz modelu wymiarowego. Opisuje on zaburzenia osobowości za pomocą dwóch głównych wymiarów:

1. Stopień nasilenia zaburzenia (kod 6D10): Określa się go jako lekki, umiarkowany lub ciężki, na podstawie oceny problemów w funkcjonowaniu „ja” (tożsamość, poczucie własnej wartości) oraz w funkcjonowaniu interpersonalnym (zdolność do tworzenia i utrzymywania relacji).
2. Dominujące cechy lub wzorce osobowości (kod 6D11): Aby precyzyjniej opisać pacjenta, można określić, które z patologicznych domen cech są u niego dominujące (np. negatywna afektywność, odhamowanie). W ramach tego wymiaru, w celu zachowania ciągłości diagnostycznej, wprowadzono specjalny kwalifikator „wzorzec borderline” (kod 6D11.5). 

Wzorzec ten rozpoznajemy, gdy dominują:

• • Niestabilność relacyjna, tożsamościowa i afektywna.
  • Silna impulsywność.
  • Lęk przed porzuceniem jako główny motywator działań.
  • Epizody dysocjacyjne lub paranoidalne pod wpływem stresu.
  • Częste zachowania ryzykowne i autodestrukcyjne.

Podsumowanie

Kompendium to przedstawia różne podejścia do diagnostyki zaburzenia osobowości z pogranicza (BPD) w trzech kluczowych systemach klasyfikacyjnych: DSM-5, ICD-10 oraz ICD-11. Pomimo różnic w liczbie i formule kryteriów (od sztywnych 9 kryteriów DSM-5, przez podział ICD-10 na typ impulsywny i borderline, aż po wymiarowe podejście ICD-11 koncentrujące się na nasileniu), wspólnym mianownikiem pozostaje centralny problem BPD: brak właściwej regulacji afektu prowadzący do niestabilności tożsamości, relacji i powtarzających się kryzysów. Standaryzacja diagnostyczna jest niezbędna, aby nie pobłądzić w procesie rozpoznania, jednak jej ostatecznym celem zawsze musi pozostać uchwycenie i pomoc w cierpieniu.

Źródła

[1] Mosiołek, A. (2013). Osobowość borderline jak ją rozpoznawać, jak sobie z nią radzić?  Psychiatria po Dyplomie, 12, 21–25.

[2] Mendez-Miller, M., Naccarato, J., & Radico, J. A. (2022). Borderline Personality Disorder.  American Family Physician, 105(2), 156–161.

[3] Leichsenring, F., Fonagy, P., Heim, N., Kernberg, O. F., Leweke, F., Luyten, P., Salzer, S., Spitzer, C. i Steinert, C. (2024). Borderline personality disorder: a comprehensive review of diagnosis and clinical presentation, etiology, treatment, and current controversies. World Psychiatry, 23(1), 4–25.

[4] Krzysztof-Świderska, A. i Małek, D. (2022). Osobowość typu borderline w ICD-11 i DSM-5 – relacyjna natura kryteriów zaburzenia. Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 22(3), 175–179.