Zaburzenia osobowości wg DSM-5

W tym poście napiszę kilka słów o zaburzeniach osobowości według DSM-5. DSM-5 (Diagnostyczny i Statystyczny Podręcznik Zaburzeń Psychicznych, wydanie 5) jest szeroko stosowanym klasyfikatorem zaburzeń psychicznych (choć nie jedynym). Inne ujęcie tych zaburzeń przedstawia klasyfikacja ICD-10.

Czym są zaburzenia osobowości według DSM-5?

Każdy z nas ma swój styl: jedni są bardziej nieufni, inni lubią mieć wszystko pod kontrolą, jeszcze inni potrzebują dużo uwagi. O zaburzeniu osobowości mówimy dopiero wtedy, gdy taki styl jest trwały, sztywny i wyraźnie odbiega od oczekiwań kultury, w której żyjesz. Zwykle zaczyna się w młodości i powoduje cierpienie albo utrudnia codzienne funkcjonowanie i relacje z innymi [1].

DSM-5 wyróżnia 10 zaburzeń osobowości, zgrupowanych w trzy klastry (w polskich podręcznikach nazywane też wiązkami): A, B i C [1]. Klaster to grupa zaburzeń, które z zewnątrz wyglądają podobnie. Nie oznacza osobnej choroby.

Ile osób to dotyczy? W Stanach Zjednoczonych nieco ponad 9% populacji, przy czym najczęstsze są osobowość unikająca i schizoidalna. W Polsce brakuje badań, które pokazywałyby częstość poszczególnych zaburzeń osobowości [1].

Klaster A zaburzeń osobowości – dziwaczne, ekscentryczne

Osoby z zaburzeniami z klastra A zachowują się w sposób, który otoczenie odbiera jako dziwaczny lub ekscentryczny [1].

Osobowość paranoiczna

Utrwalona i nieuzasadniona podejrzliwość wobec innych. Osoba nikomu nie ufa, niechętnie się zwierza, w niewinnych uwagach dopatruje się ukrytych zagrożeń, łatwo się obraża i długo chowa urazę [1]. Na co dzień może to wyglądać tak: zwykłe „ładnie dziś wyglądasz” od współpracownika budzi pytanie „o co mu właściwie chodzi?”.

Osobowość schizoidalna

Brak zainteresowania bliskimi relacjami. Osoba jest zdystansowana i emocjonalnie chłodna, obojętna zarówno na pochwały, jak i na krytykę, i nie ma przyjaciół, którym by się zwierzała [1]. To nie jest nieśmiałość: kłopot nie polega na lęku przed ludźmi, tylko na braku potrzeby kontaktu.

Osobowość schizotypowa

Ekscentryczne myślenie, postrzeganie, mowa i zachowanie. Osoba bywa podejrzliwa, ma niezwykłe doświadczenia percepcyjne, jej emocje bywają nieadekwatne do sytuacji i nie ma bliskich przyjaciół [1]. Warto wiedzieć, że ICD-10 nie zalicza tego zaburzenia do zaburzeń osobowości, tylko klasyfikuje je osobno, jako zaburzenie schizotypowe F21 [5] (więcej we wpisie zaburzenia osobowości według ICD-10).

Klaster B zaburzeń osobowości – dramatyczne, emocjonalne, niestabilne

Zachowanie osób z zaburzeniami z klastra B jest na ogół impulsywne, bardzo emocjonalne, wręcz dramatyczne i niezwykle zmienne [1]. Za najbardziej problematyczne w całym spektrum uważa się często właśnie dwa zaburzenia z tej grupy: osobowość borderline i antyspołeczną [1].

Osobowość antyspołeczna

Stałe łamanie praw innych ludzi. Osoba często kłamie, działa impulsywnie i nieodpowiedzialnie, potrafi manipulować innymi dla własnych celów i nie czuje wyrzutów sumienia [1]. Oznaki mogą pojawiać się wcześnie, ale tę diagnozę można postawić dopiero osobie, która ukończyła 18 lat [1].

Osobowość histrioniczna

Nadmierna emocjonalność i potrzeba bycia w centrum uwagi. Emocje są żywe, ale płytkie i szybko się zmieniają, a mowa bardzo emocjonalna, choć często niekonkretna [1]. Ciągłe domaganie się uwagi bywa męczące dla otoczenia i z czasem może zrażać przyjaciół [1].

Osobowość narcystyczna

Przerośnięte poczucie własnej wartości, fantazje o sukcesie, przekonanie, że należy się specjalne traktowanie, arogancja i brak empatii [1]. W ICD-10 osobowość narcystyczna nie ma osobnego kodu i mieści się w kategorii F60.8 [5].

Osobowość borderline (z pogranicza)

Niestabilny obraz siebie, zmienne nastroje i intensywne, ale burzliwe relacje. Często pojawia się poczucie pustki, trudność w znoszeniu samotności, impulsywność, czasem zachowania autodestrukcyjne i silny gniew [1]. Więcej piszę we wpisie borderline – diagnostyka w różnych klasyfikacjach.

Klaster C zaburzeń osobowości – lękowe

Osoby z zaburzeniami z klastra C są najczęściej postrzegane jako nerwowe i lękliwe [1].

Osobowość unikająca

Silna wrażliwość na ocenę i krytykę. Osoba unika kontaktów i nowych sytuacji, bo boi się odrzucenia i zawstydzenia. Wchodzi w relacje tylko wtedy, gdy ma pewność akceptacji, i często postrzega siebie jako gorszą od innych [1]. Na co dzień to na przykład rezygnacja z awansu, bo nowe stanowisko oznaczałoby prowadzenie spotkań.

Osobowość zależna

Poczucie bezradności i silna potrzeba oparcia. Osoba pozwala innym kierować swoim życiem, trudno jej podjąć decyzję bez cudzej rady, boi się rozłąki i źle znosi samotność [1]. Na tle takich trudności często pojawia się też problem z wyznaczaniem granic.

Osobowość obsesyjno-kompulsywna (anankastyczna)

Wszechogarniająca potrzeba perfekcji, która potrafi przeszkadzać w kończeniu zadań. Osoba jest pochłonięta szczegółami, zasadami i porządkiem, poświęca się pracy kosztem przyjaciół i odpoczynku, bywa sztywna i uparta [1]. Uwaga: to nie to samo co zaburzenie obsesyjno-kompulsywne (OCD), w którym kluczowe są natrętne myśli i czynności [1].

DSM-5 czy DSM-5-TR?

W marcu 2022 r. Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne wydało zaktualizowaną wersję podręcznika, DSM-5-TR [3]. Zaktualizowano w niej opisy większości zaburzeń, doprecyzowano kryteria ponad 70 z nich i dodano nową diagnozę: przedłużoną żałobę [2]. Jeśli strata bliskiej osoby wciąż mocno Cię przytłacza, przeczytaj, jak mogę pomóc w żałobie.

W Polsce w dokumentacji medycznej używa się klasyfikacji ICD-10, a nie DSM. Jej odpowiedniki opisuję we wpisie o kodach F60 w ICD-10.

Jak wygląda leczenie? Przykład osobowości borderline

Każde zaburzenie osobowości ma własny stan badań nad leczeniem. Weźmy jako przykład osobowość borderline. Według obszernego przeglądu badań z 2024 r. psychoterapia jest w jej przypadku leczeniem z wyboru. Skuteczność potwierdzono dla kilku podejść, m.in. terapii dialektyczno-behawioralnej (DBT), terapii opartej na mentalizacji i terapii schematu, i w borderline żadne z nich nie okazało się wyraźnie lepsze od pozostałych [4]. Badania nie pokazują, by jakiś lek działał na główne objawy borderline, choć leki mogą pomóc przy nasilonym współwystępującym lęku czy depresji [4].

Tych wniosków nie można jednak automatycznie przenosić na inne zaburzenia osobowości. To, jaka forma pomocy sprawdzi się najlepiej, zależy od konkretnych trudności i warto to ustalić ze specjalistą.

Jeśli rozpoznajesz u siebie niektóre z opisanych trudności, możesz zacząć od konsultacji psychologicznej. Porozmawiamy o tym, co się dzieje, a jeśli będzie trzeba, pomogę Ci wybrać dalszą drogę, na przykład do psychiatry albo psychoterapeuty. Nie wiesz, czym różnią się te zawody? Zajrzyj do przewodnika psycholog, psychoterapeuta czy psychiatra. Konsultację możesz umówić w Łodzi lub online.