Zaburzenia osobowości według ICD-10

W świecie diagnozy psychologicznej dwie klasyfikacje odgrywają kluczową rolę: DSM-5 i ICD-10. Choć obie służą do opisu i kategoryzacji zaburzeń psychicznych, istnieją między nimi subtelne, lecz istotne różnice. Wcześniej omówiłem już zaburzenia osobowości według DSM-5. Ponieważ podczas wizyty realizowanej w ramach NFZ psycholog (jak i każdy inny specjalista) jest zobowiązany dokonać diagnozy i umieścić odpowiedni kod w dokumentacji medycznej, powoduje to, że często spotykam się z pytaniami, co dany kod oznacza, jak pacjent powinien go rozumieć i czy powinien się na nim skupiać (czytaj martwić się nim). W odpowiedzi na te pytania chciałbym skupić się na klasyfikacji ICD-10, oferując kompleksowy przegląd specyficznych zaburzeń osobowości (F60), ich charakterystyk oraz kluczowych różnic w porównaniu do amerykańskiego odpowiednika (DSM-5).

Czym są specyficzne zaburzenia osobowości (F60) w ICD-10?

Zanim przejdziemy do szczegółowego omówienia poszczególnych typów, warto przypomnieć, jak ICD-10 definiuje samą kategorię specyficznych zaburzeń osobowości (F60) głębokie zaburzenia osobowości i behawioralnych tendencji jednostki, które nie są bezpośrednim następstwem choroby, uszkodzenia lub innego urazu mózgu, ani innego zaburzenia psychiatrycznego. Zwykle obejmują kilka obszarów osobowości i prawie zawsze związane są ze znacznym osobistym cierpieniem i zaburzeniami społecznymi. Charakterystyczne jest to, że wzorce te ujawniają się od dzieciństwa lub adolescencji i trwają w dorosłości.

Specyficzne zaburzenia osobowości (F60) – Opis i charakterystyka

Klasyfikacja ICD-10 w ramach kategorii F60 wyróżnia osiem specyficznych typów zaburzeń osobowości. Poniżej przedstawiam ich krótką charakterystykę:

F60.0 – Osobowość paranoiczna

Osoby z tym zaburzeniem charakteryzują się nadmierną wrażliwością na niepowodzenia, długotrwałym chowaniem urazy oraz podejrzliwością. Mają tendencję do błędnego interpretowania neutralnych lub przyjaznych działań innych jako wrogich lub pogardliwych. Cechuje je także wojownicza i sztywna postawa w obronie własnych praw, która jest nieadekwatna do sytuacji. Osoby takie są również przesadnie podejrzliwe. Temu zestawowi cech towarzyszyć może również nadmierne poczucie własnej wartości.

F60.1 – Osobowość schizoidalna

Główną cechą tego zaburzenia jest wycofanie się z kontaktów emocjonalnych, społecznych i innych. Osoby te preferują samotnictwo, fantazjowanie i introspekcję. Mają ograniczoną zdolność do wyrażania uczuć i odczuwania przyjemności. W rezultacie sprawiają wrażenie chłodnych emocjonalnie i zdystansowanych.

F60.2 – Osobowość dyssocjalna

To zaburzenie charakteryzuje się rażącym lekceważeniem norm, zasad i uczuć innych. Osoby z osobowością dyssocjalną mają niską tolerancję na frustrację i niski próg wyzwalania agresji. Nie potrafią utrzymać trwałych związków, choć nie mają trudności z ich nawiązywaniem. Często wykazują brak poczucia winy i niezdolność do uczenia się na błędach.

F60.3 – Osobowość chwiejna emocjonalnie

ICD-10 wyróżnia tu dwa podtypy:

• Typ impulsywny (F60.30): Dominują w nim niestabilność emocjonalna i brak kontroli impulsów. Wybuchy gwałtownych zachowań są częste, zwłaszcza w odpowiedzi na krytykę.
• Typ borderline (F60.31): Obraz kliniczny jest bardziej złożony. Oprócz niestabilności emocjonalnej i impulsywności, występują tu zaburzenia obrazu samego siebie, celów i preferencji. Charakterystyczne jest także poczucie pustki, skłonność do wchodzenia w intensywne i niestabilne związki oraz zachowania autoagresywne.

F60.4 – Osobowość histrioniczna

Osoby z tym zaburzeniem cechuje powierzchowna i labilna uczuciowość, dramatyzowanie, teatralność oraz nadmierna ekspresja emocji. Mają tendencję do poszukiwania docenienia i bycia w centrum uwagi. Ich zachowanie jest często uwodzicielskie w nieodpowiedni sposób, a relacje z innymi płytkie.

F60.5 – Osobowość anankastyczna

Dominującymi cechami są tu perfekcjonizm, potrzeba kontroli, sztywność i nadmierna sumienność. Osoby te są pochłonięte przez szczegóły, regulaminy i porządek do tego stopnia, że tracą z oczu główny cel działania. Ich nadmierna ostrożność i skrupulatność mogą prowadzić do znacznych trudności w podejmowaniu decyzji i delegowaniu zadań.

F60.6 – Osobowość lękliwa (unikająca)

Charakteryzuje się stałym poczuciem napięcia, niepokoju i niższości. Osoby te są przekonane o swojej nieatrakcyjności i mniejszej wartości w porównaniu z innymi. Prowadzi to do unikania sytuacji społecznych i zawodowych, które wiążą się z kontaktem z ludźmi, z obawy przed krytyką lub odrzuceniem.

F60.7 – Osobowość zależna

Osoby z tym zaburzeniem mają tendencję do biernego podporządkowywania się innym w podejmowaniu ważnych decyzji życiowych. Czują się bezradne, gdy są same, z powodu nadmiernej obawy przed niezdolnością do zatroszczenia się o siebie. Mają trudności z wyrażaniem sprzeciwu i podejmowaniem inicjatywy.

F60.8 – Inne określone zaburzenia osobowości (m.in. osobowość niedojrzała i narcystyczna)

To kategoria zbiorcza. Trafiają do niej typy osobowości, które nie dostały w ICD-10 osobnego numeru. Klasyfikacja wymienia tu osobowość:

• ekscentryczną,
• typu „haltlose” (z niemieckiego dosłownie „bez oparcia”),
• niedojrzałą,
• narcystyczną,
• bierno-agresywną,
• psychoneurotyczną [7].

Jest tu jedna rzecz, o której rzadko się mówi. Przy F60.0–F60.7 ICD-10 opisuje, czym dany typ się wyróżnia. Przy F60.8 te typy są tylko wymienione z nazwy [7]. Sam wpis „osobowość niedojrzała” w dokumentacji mówi więc niewiele. Znacznie więcej dowiesz się, pytając osobę, która postawiła rozpoznanie, jakie konkretne trudności za nim stoją.

Osobowość narcystyczna ma pełny opis w amerykańskiej klasyfikacji DSM-5. Piszę o niej we wpisie zaburzenia osobowości według DSM-5.

F60.9 – Zaburzenia osobowości, nieokreślone

Ten kod oznacza, że rozpoznano zaburzenie osobowości, ale bez wskazania konkretnego typu. ICD-10 zalicza tu na przykład „nerwicę charakteru” i „osobowość patologiczną” bez bliższego określenia [7].

Jeśli masz w dokumentacji F60.9, warto zapytać specjalistę, który je wpisał, co konkretnie zauważył i czy rozpoznanie będzie jeszcze doprecyzowane.

ICD-10 vs. DSM-5: Kluczowe różnice w klasyfikacji

Choć wiele kategorii jest do siebie zbliżonych, istnieją różnice w podejściu obu klasyfikacji. Pierwszą i zarazem najbardziej widoczną różnicą jest struktura organizacyjna. ICD-10 prezentuje zaburzenia osobowości jako liniową listę specyficznych zaburzeń (F60), podczas gdy DSM-5 dzieli je na trzy klastry (A, B, C) – dziwaczne/ekscentryczne, dramatyczne/niestabilne i lękowe/zachowawcze. To podejście klastrowe w DSM-5 ułatwia zapamiętanie i zrozumienie podobieństw między zaburzeniami.

Drugą istotną różnicą jest umiejscowienie osobowości schizotypowej. W ICD-10 zaburzenie to klasyfikowane jako zaburzenia schizotypowe (F21), natomiast w DSM-5 zaliczane jest do zaburzeń osobowości jako element Klastra A. Ta różnica ma praktyczne znaczenie dla diagnostyki i planowania leczenia, gdyż zmienia perspektywę na naturę zaburzenia.

Trzecia różnica dotyczy osobowości narcystycznej. DSM-5 wyraźnie wyróżnia narcystyczne zaburzenie osobowości w Klastrze B, podczas gdy ICD-10 nie posiada odrębnej kategorii dla tego zaburzenia. To może stanowić wyzwanie dla klinicystów pracujących w systemach zdrowotnych opartych na ICD-10, którzy muszą szukać najlepszego dopasowania diagnostycznego.

Czwarta różnica dotyczy osobowości chwiejnej emocjonalnie. ICD-10 wyróżnia tutaj dwa podtypy – impulsywny (F60.30) i borderline (F60.31) – podczas gdy DSM-5 traktuje zaburzenie osobowości borderline jako jedną, odrębną kategorię. Podział na podtypy w ICD-10 pozwala na bardziej precyzyjną diagnostykę, ale może również prowadzić do zamieszania w praktyce klinicznej.

Wreszcie, warto zauważyć różnicę w ogólnym podejściu metodologicznym. ICD-10 opiera się głównie na modelu kategorycznym, podczas gdy DSM-5, choć również kategoryczne, zawiera w sekcji III alternatywny model wymiarowy zaburzeń osobowości. Ten wymiarowy model w DSM-5 odzwierciedla współczesne badania naukowe, które sugerują, że zaburzenia osobowości mogą być lepiej rozumiane jako wymiary cech patologicznych niż jako odrębne kategorie.

Widzisz kod F60 w swojej dokumentacji?

Wiele osób trafia na ten tekst, bo zobaczyło kod F60 na zwolnieniu, skierowaniu albo w karcie informacyjnej. To zrozumiałe, że taki zapis budzi niepokój. Kilka rzeczy, które warto wtedy wiedzieć:

• Kod to skrót, a nie opis Ciebie. Mówi, do której kategorii specjalista zaliczył Twoje trudności. Nie mówi, skąd się wzięły, jak sobie z nimi radzisz ani co w Tobie działa dobrze.
• Zapytaj osobę, która go wpisała. Najlepiej ona wyjaśni, na jakiej podstawie postawiła rozpoznanie i co z niego wynika dla Ciebie.
• Diagnoza i leki to rola lekarza psychiatry. Jeśli masz pytania o samo rozpoznanie albo o leczenie farmakologiczne, zacznij od niego. Jeśli nie wiesz, do kogo się udać, pomoże przewodnik: psycholog, psychoterapeuta czy psychiatra.
• Z codziennymi trudnościami możesz przyjść do psychologa. Na konsultacji możemy spokojnie przyjrzeć się temu, co sprawia Ci kłopot w relacjach, emocjach czy pracy, i poszukać sposobów, jak sobie z tym radzić. Jeśli tego potrzebujesz, możesz umówić się na konsultację w Łodzi lub online.

Co zmieni ICD-11?

Od 1 stycznia 2022 r. na świecie obowiązuje już ICD-11. Polska ma około pięciu lat na jej wdrożenie, a projekt wdrożeniowy Ministerstwa Zdrowia trwa do 30 listopada 2027 r. [9]. Na razie w polskiej dokumentacji wciąż spotkasz kody ICD-10.

W zaburzeniach osobowości zmiana jest duża. ICD-11 rezygnuje z osobnych typów zaburzeń osobowości [8]. Zamiast „osobowości zależnej” czy „anankastycznej” specjalista najpierw ocenia, jak bardzo zaburzone jest ogólne funkcjonowanie osobowości. Skala ma pięć stopni: brak zaburzenia, trudności osobowościowe, łagodne, umiarkowane i głębokie zaburzenie osobowości. O zaburzeniu mówi się dopiero od poziomu łagodnego [8].

W drugim kroku opisuje się, które cechy są najbardziej nasilone. ICD-11 wyróżnia pięć takich cech-domen: negatywny afekt, izolację, dyssocjalność, rozhamowanie i anankastyczność [8]. Można też dodatkowo użyć określenia „wzorzec borderline”. Co ciekawe, nie wynika ono z modelu opartego na badaniach. Zostawiono je, bo zwolennicy dawnej terminologii nie zgodzili się na jego usunięcie [8].

Dla F60.8 oznacza to, że w ICD-11 nie będzie już osobnego miejsca na „osobowość niedojrzałą” czy „narcystyczną”. Takie trudności opisuje się przez nasilenie i dominujące cechy.

Podsumowanie

Znajomość klasyfikacji ICD-10 jest niezbędna dla każdego psychologa i psychiatry praktykującego w Polsce. Choć DSM-5 zyskuje na popularności i jest często wykorzystywany w badaniach naukowych, to ICD-10 pozostaje oficjalnym systemem diagnostycznym stosowanym w polskiej opiece zdrowotnej. Na świecie obowiązuje już ICD-11, a Polska jest w trakcie jej wdrażania (piszę o tym wyżej, w części „Co zmieni ICD-11?”). W niedalekiej przyszłości specjaliści przejdą więc na nowy standard, ale na razie ICD-10 pozostaje naszym codziennym narzędziem pracy.

Rozpoznania zawarte w klasyfikacji ICD-10 mają przede wszystkim praktyczne znaczenie – ułatwiają komunikację między specjalistami, wspierają planowanie terapii i dokumentowanie przebiegu leczenia. Choć niektóre nazwy zaburzeń mogą brzmieć groźnie lub kojarzyć się z potocznym językiem, ważne jest, aby pacjenci rozumieli, że są to jedynie naukowe określenia mające na celu precyzję diagnostyczną. Zaburzenie osobowości to opis pewnych wzorców zachowania i myślenia, które można zmieniać i rozwijać. Pacjent, który zna cechy swojego rozpoznania, ma szansę lepiej zrozumieć siebie, a tym samym bardziej świadomie pracować nad zmianą. Jeśli rozpoznajesz u siebie opisane trudności, warto umówić się na konsultację ze specjalistą.

Przypisy

[1] Grabski, B., & Gierowski, J. K. (2012). Zaburzenia osobowości – różne spojrzenia i próby ich integracji. Psychiatria Polska, 46(5), 829–844.

[2] Pastwa-Wojciechowska, B. (2015). Diagnoza zaburzeń osobowości a perspektywa opiniowania sądowo-psychologicznego. Polskie Forum Psychologiczne, 20(4), 499–513.

[3] Rowiński, T., Kowalska-Dąbrowska, M., Strus, W., Cieciuch, J., Czuma, I., Zechowski, C., Markon, K. E., & Krueger, R. F. (2019). Pomiar patologicznych cech osobowości według DSM-5: polska adaptacja Inwentarza Osobowości PID-5. Część I – podstawy teoretyczne. Psychiatria Polska, 53(1), 7–22.

[4] Nowak, S., & Soroko, E. (2024). Osobowość schizoidalna a dymensjonalna konceptualizacja zaburzeń osobowości według ICD-11. Przegląd Psychologiczny, 67(1).

[5] https://remedium.md/icd10/zaburzenia-psychiczne-i-zaburzenia-zachowania/specyficzne-zaburzenia-osobowosci

[6] https://remedium.md/icd10/zaburzenia-psychiczne-i-zaburzenia-zachowania/zaburzenie-schizotypowe

[7] World Health Organization (2019). International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems, 10th Revision (ICD-10), Chapter V, F60 Specific personality disorders. 

[8] Cieciuch, J., Łakuta, P., Strus, W., Oltmanns, J. R., & Widiger, T. (2022). Pomiar zaburzeń osobowości w systemie diagnostycznym ICD-11: Polska adaptacja Inwentarza osobowości PiCD. Psychiatria Polska, 56(6), 1185–1202. 

[9] Ministerstwo Zdrowia. Wdrożenie ICD-11.